Ανωφελή κουνούπια διαβιβαστές νοσημάτων στην Ελλάδα

Μεταξύ των διαφόρων ειδών κουνουπιών ιδιαιτέρως σημαντική κατηγορία αποτελούν τα «ανωφελή», δηλαδή τα είδη του γένους Anopheles(Diptera: Culicidae, Anophelinae), τα οποία εκπροσωπούνται από 400 περίπου είδη παγκοσμίως και απαντώνται σε όλα σχεδόν τα μέρη του πλανήτη. Αν για τα περισσότερα είδη η υγειονομική τους σημασία περιορίζεται στην όχληση που προκαλούν, υπάρχουν τουλάχιστον 60 είδη που είναι ικανοί διαβιβαστές αρμποϊώσεων, φιλαριάσεων και των παθογόνων της ελονοσίας. Από τα 40 περίπου είδη ανωφελών, που θεωρούνται δυνητικοί διαβιβαστές της ελονοσίας, μόνο τα 15 ευθύνονται για τη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων.

Οι σημαντικότεροι διαβιβαστές της ελονοσίας στην Ευρώπη θεωρούνται τα κουνούπια του συμπλέγματος ειδών (speciescomplex)Anophelesmaculipennis, μεταξύ των οποίων σημαντικότερα κατά το παρελθόν αποδείχθηκαν τα είδη An. atroparvus και An. labranchiae. Για την Ελλάδα το μεγαλύτερο μέρος των σχετικών εντομολογικών στοιχείων προέρχεται από μελέτες που διεξήχθησαν κυρίως κατά την δεκαετία του ’30. Από τις μελέτες αυτές και με βάση τους σπωροζωιτικούς δείκτες που υπολογίστηκαν στις πληγείσες περιοχές, αποδείχθηκε ότι οι κύριοι διαβιβαστές της ελονοσίας για τη χώρα μας, όταν το νόσημα ενδημούσε, ήταν τα είδη Anophelessacharovi, An. maculipenniss.l., An. superpictusκαι σε μικρότερη έκταση το An. hyrcanus.

Από τα είδη αυτά ο κυριότερος διαβιβαστής της ελονοσίας για τη χώρα μας θεωρείται το είδος An. sacharovi, το οποίο είναι ένα είδος έντονα ανθρωπόφιλο, με ενδόφιλη συμπεριφορά και δυνατότητα ανάπτυξης υψηλών πληθυσμών σε πολλές περιοχές της χώρας μας, από τον Ιούνιο έως και τον Οκτώβρη. Το συγκεκριμένο είδος μάλιστα ήταν και το κυρίαρχο είδος από τα ανωφελή κουνούπια που εντοπίστηκαν στις περιοχές όπου καταγράφηκε τοπική μετάδοση ελονοσίας κατά τα τελευταία έτη.

Από τα υπόλοιπα είδη ανωφελών που έχουν καταγραφεί στη χώρα μας δυνητικοί διαβιβαστές της ελονοσίας είναι και τα είδη: An. messae, An. algeriensis, An. plumbeus και An. claviger. Η σημασία τους όμως στη μετάδοση της νόσου θεωρείται περιορισμένηγια τη χώρα μας λόγω της βιο-οικολογίας τους (σπανίως αναπτύσσουν υψηλούς πληθυσμούς, είναι εξώφιλα ή ζωόφιλα είδη κλπ).

Σύμφωνα με τα νεότερα εντομολογικά δεδομένα, η παρουσία των παραπάνω ειδών ανωφελών κουνουπιών έχει επιβεβαιωθεί σε πολλές περιοχές της χώρας μας, με αρκετά από τα είδη αυτά να αναπτύσσουν συχνά υψηλούς πληθυσμούς, όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν. Τυπικές εστίες ανάπτυξης των ατελών σταδίων των ανωφελών αποτελούν οι ορυζώνες, τα παράκτια έλη, οι παρόχθια ποταμών και καναλιών, οι παρυφές των λιμνών και μεγάλων συλλογών νερού, συχνά σε σημεία εκτεθειμένα στο ηλιακό φως και με αναπτυγμένη υδρόβια βλάστηση.

Η διάρκεια του βιολογικού τους κύκλου επηρεάζεται από τη διαθεσιμότητα της τροφής και τους κλιματικούς παράγοντες, εκ των οποίων η θερμοκρασία θεωρείται ως η σημαντικότερη. Η γνώση των βιολογικών χαρακτήρων και συνηθειών για το κάθε είδος έχει μεγάλη πρακτική σημασία για το σχεδιασμό και την εφαρμογή ολοκληρωμένων προγραμμάτων διαχείρισης των εντόμων αυτών καθώς και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων που ήδη εφαρμόζονται. Οι παλαιότερες εντομολογικές μελέτες μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες και σημαντικά στοιχεία, τα οποία όμως θα πρέπει να επικαιροποιούνται συνεχώς, ώστε να είναι δυνατή η έγκαιρη και αξιόπιστη εκτίμηση του κινδύνου για επανεμφάνιση ή και επανεγκατάσταση της ελονοσίας στη χώρα μας ή άλλων νοσημάτων που μεταδίδονται από τα κουνούπια.

Γεώργιος Θ. Κολιόπουλος, Εντομολόγος PhD, Τμήμα Ελέγχου Γεωργικών
Φαρμάκων και Φυτ/κης, Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο