Δεδομένα ανίχνευσης παθογόνων σε κουνούπια τα τελευταία πέντε χρόνια (2010-2015)

Το καλοκαίρι του 2010 έκανε την εμφάνιση του στην Ελλάδα ο ιός του Δυτικού Νείλου (West Nile virus, WNV) με 262 κρούσματα στον άνθρωπο και 35 θανάτους. Τα τελευταία χρόνια καταγράφονται στην Ελλάδα κρούσματα λοιμώξεων που μεταδίδονται με διαβιβαστές -κουνούπια, όπως η λοίμωξη από τον WNV (2010-2014) αλλά και η ελονοσία με καταγραφή κρουσμάτων (2009-2013, 2015), με ενδείξεις εγχώριας μετάδοσης [1].

Η ελονοσία μεταδίδεται στον άνθρωπο με τσίμπημα από θηλυκό μολυσμένο κουνούπι του γένους Anopheles. Τα είδη του Anopheles αποθέτουν τα αυγά τους σε καθαρό νερό και διαβιούν σε αγροτικές περιοχές, κοντά σε υγροτόπους. Τα δήγματα τους πραγματοποιούνται από το σούρουπο έως το χάραμα [2].

Ο ιός WNV μεταδίδεται στον άνθρωπο κυρίως μέσω τσιμπήματος από θηλυκό μολυσμένο κουνούπι, συνήθως του γένους Culex. Τα άγρια πτηνά είναι η φυσική δεξαμενή του ιού, ενώ ο άνθρωπος και τα ιπποειδή αποτελούν ευκαιριακούς τελικούς ξενιστές. Τα Culex sp. συνήθως, αποθέτουν τα αυγά τους σε νερό πλούσιο σε οργανικό υλικό και τσιμπούν από το σούρουπο έως το χάραμα [2].

Από το 2010, εφαρμόζονται στη χώρα προγράμματα ελέγχου διαβιβαστών που αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της αντιμετώπισης των νοσημάτων. ‘Ενα ολοκληρωμένο πρόγραμμα διαχείρισης διαβιβαστών περιλαμβάνει απαραιτήτως την επιτήρηση, παρακολούθηση και αναφορά της μολυσματικότητας των διαβιβαστών του ιού. Σε δεδομένη γεωγραφική περιοχή συλλέγονται πληροφορίες και γίνεται συστηματική παρακολούθηση και καταγραφή των ειδών τους, αξιολογείται το μέγεθος των πληθυσμών, η πιθανή λοίμωξη από WNV αλλά και άλλους ιούς εφαρμόζοντας σταθερή και παγιωμένη μεθοδολογία για τη συλλογή προνυμφών και ενηλίκων κουνουπιών. Τα αποτελέσματα προωθούνται στις Περιφέρειες, τις Περιφερειακές Ενότητες (Π.Ε.) και στις ανάδοχες εταιρείες των έργων καταπολέμησης κουνουπιών ώστε να προβούν στις απιτούμενες δράσεις. Από το 2010-2013, οι σταθμοί δειγματοληψίας κουνουπιών-τοποθέτησης παγίδων στην Ελλάδα παρουσιάζονται στην Εικόνα 1.

Εικόνα 1. Σταθμοί δειγματοληψίας κουνουπιών/τοποθέτησηςπαγίδων κατά τα έτη, 2010-2013.

may16gr_kurios thema_31

 

Στο πλαίσιο των προγραμμάτων  ελέγχου διαβιβαστών και ανίχνευσης παθογόνων, τοποθετούνται παγίδες σύλληψης ακμαίων (CO2 και  Triple traps) κάθε 15ήμερο (Μάιος-Νοέμβριος) και σε κάποιες περιοχές και παγίδες ωοαπόθεσης για το κουνούπι Aedes albopictus.  Τα συλλεχθέντα ενήλικα τοποθετούνται σε ξηρο πάγο και αποστέλλονται στο Εργαστήριο Ιατρικής Εντομολογίας του Τομέα Παρασιτολογίας, Εντομολογίας και Τροπικών Νόσων της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας  (ΕΣΔΥ), όπου ταυτοποιούνται σε επίπεδο είδους. Ακολούθως ομαδοποιούνται σε ομάδες- ‘pools’ των 1-200 ενηλίκων ανάλογα με την ημερομηνία συλλογής, την τοποθεσία και το είδος  του κουνουπιού. Πραγματοποιείται απομόνωση γενετικού υλικού RNA, αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης πραγματικού χρόνου (reverse transcription Real-Time PCR) [3] που ανιχνεύει και τους 2 τύπους του ιού, lineage 1 και 2. Ακολουθεί ο υπολογισμός των δεικτών λοίμωξης MIR και MLE [4], που αποτελούν ένα χρήσιμο εργαλείο σύγκρισης και εκτίμησης των αλλαγών στα επίπεδα λοίμωξης στο χώρο και το χρόνο. Ο MIR είναι ένας δείκτης που εφαρμόζεται σε παρόμοιες εντομολογικές μελέτες και βασίζεται στην εκτίμηση παρουσίας ενός μόνο θετικού κουνουπιού για τον ιό σε ένα θετικό pool και εκφράζεται ως 1,000 × (αριθμός θετικών pools για WNV/σύνολο εξετασθέντων κουνουπιών). Ο MIR χρησιμοποιείται κυρίως σε περίπτωση επιδημιών. Οι δύο δείκτες MIR και MLE έχουν παραπλήσιες τιμές, όταν τα επίπεδα λοίμωξης είναι χαμηλά και χρησιμοποιούνται στα συστήματα εκτίμησης επικινδυνότητας για τον άνθρωπο. Ο MLE για το ποσοστό λοίμωξης δεν απαιτεί την παραδοχή του ενός θετικού κουνουπιού/ θετικό pool και αποτελεί ακριβέστερη εκτίμηση, όταν τα επίπεδα λοίμωξης είναι υψηλά.

Από το 2010-2013 υπολογίσθηκαν οι δείκτες MIR και MLE/είδος κουνουπιού/Περιφέρεια (Πίνακας 1) και ακολούθως συσχετίσθηκαν με τα ανθρώπινα κρoύσματα στον Πίνακα 2 [5,6].

 

Πίνακας 1. MIR/MLE ανά Περιφέρεια (έτη 2010-2013). Πηγή: Patsoula et al, 2016 [5]

΄Ετος Περιφέρεια Είδος κουνουπιού Αρ. Pools Αρ.
Θετικών
Pools
Αρ.
κουνουπιών
MIR Infection Rate MLE Infection Rate
2010 Κεντρική
Μακεδονία
Culex pipiens 110 2 6597 0,30 (CI: 0- 0,01) 0,31(CI: 0,05- 1,01)
2011 Κεντρική
Μακεδονία
Culex pipiens 642 42 49348 0,85(CI: 0,59- 1,11) 0,88(CI: 0,65- 1,18)
Κεντρική Ελλάδα & Θεσσαλία Culex pipiens 99 11 2961 3,71(CI: 1,52- 5,91) 3,87(CI: 6,66- 2,08)
Ανατ.Μακεδονία &
Θράκη
Culex pipiens 83 7 5162 1,36(CI: 0,35- 2,36) 1,38(CI: 0,62- 2,69)
Ochlerotatus caspius 73 11 12473 0,88(CI: 0,36- 1,40) 0,94(CI: 0,50- 1,62)
2012 Attica Culex pipiens 182 18 2354 7,65(CI: 4,13- 11,17) 8,05(CI: 5,08- 12,24)
Ανατ.Μακεδονία&

Θράκη

Culex pipiens 178 22 8385 2,62(CI: 1,53- 3,72) 1,84(CI: 2,84- 4,22)
Κεντρική
Μακεδονία
Culex pipiens 119 13 62081 1,05(CI: 0,79- 1,30) 1,09(CI: 0,85- 1,38)
Ochlerotatus caspius 114 5 9099 0,55(CI: 0,07- 1,03) 0,56(CI: 0,21- 1,22)
Θεσσαλία Culex pipiens 119 13 5687 2,29(CI: 1,04- 3,53) 2,41(CI: 1,37- 3,99)
Δυτική Ελλάδα Culex pipiens 17 9 2014 4,46(CI: 0,00- 0,01) 0,01(CI: 0,00- 0,01)
Κεντρική Ελλάδα Culex pipiens 53 31 2070 14,98(CI: 9,74- 20,21) 22,80(CI: 17,18- 31,39)
2013 Αττική Culex pipiens 130 44 3906 10,75(CI: 7,52- 13,99) 15,76(CI: 11,66- 20,65)

 

Πίνακας 2. Δείκτες MIR και MLE για τα έτη 2010-2013, ανθρώπινα κρούσματα

ΕΤΟΣ MIR MLE ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΚΡΟΥΣΜΑ ΑΠΟ WNV ΜΕ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΚΝΣ
2010 0,3 0,31 262 167
2011 1,02 1,11 100 75
2012 2,03 2,15 161 109
2013 5,19 6,28 86 51

 

Κατά τα έτη 2014 και 2015, τοποθετήθηκαν παγίδες σύλληψης κουνουπιών σε 28 και 21 Π.Ε. αντίστοιχα. Στις Εικόνες 2 και 3 παρουσιάζονται οι σταθμοί δειγματοληψίας για τα έτη 2014 και 2015.

 

Εικόνα 2. Σταθμοί δειγματοληψίας κουνουπιών για το 2014

may16gr_kurios thema_32

 

Εικόνα 3. Σταθμοί δειγματοληψίας κουνουπιών για το 2015

may16gr_kurios thema_33

Το 2014, συλλέχθηκαν 47.039 κουνούπια και τα είδη τους παρουσιάζονται στην Εικόνα 4. Εξετάσθηκαν για την παρουσία του WNV 34.950 ενήλικα κουνούπια σε 603 pools. Έξι pools ήταν θετικά για την παρουσία του ιού (Εικόνα 5). Υπολογίσθηκε το MIR 0.18 (95%CI= 0.04-0.32) και το MLE  0.18 (95%CI= 0.07-0.36).

 

Εικόνα 4. Ποσοστιαία κατανομή ειδών κουνουπιών, 2014

 may16gr_kurios thema_34

 

Εικόνα 5. Θετικά pools κουνουπιών και ανθρώπινα κρούσματα, 2014

may16gr_kurios thema_35

Το 2015 συλλέχθηκαν συνολικά 2.183 κουνούπια (Εικόνα 6) και ελέγχθηκαν 1.660 θηλυκά κουνούπια (157 pools), από 3 είδη (Culex pipiens, Ochlerotatus caspius και Aedes albopictus). Ανιχνεύθηκαν 11 θετικά pools για WNV (Εικονα 7) και υπολογίσθηκαν MIR 6.19 (95%CI= 2.54-9.83) και MLE 6.15 (95%CI= 3.43-10.27)

 

Εικόνα 6. Ποσοστιαία κατανομή ειδών κουνουπιών, 2015 

 may16gr_kurios thema_36

 

Εικόνα 7. Θετικά pools κουνουπιών 2015

may16gr_kurios thema_37

Τα δεδομένα για τον MIR από το 2011 και μετά δείχνουν ότι ο αριθμός των ανθρωπίνων κρουσμάτων ακολουθεί το ίδιο πρότυπο με τη επίπεδα λοίμωξης των κουνουπιών από τον WNV. Σε έτη με αυξημένο αριθμό ανθρώπινων κρουσμάτων είχε καταγραφεί αυξημένος αριθμός θετικών pools κουνουπιών. Δυστυχώς, λόγω δυσκολιών σε αρκετές Π.Ε. περιοχές η τοποθέτηση παγίδων δεν ήταν συστηματική, ώστε δεν εξάγονται συμπεράσματα σχετικά με τη διακύμανση των πληθυσμών. Κάποιες Π.Ε. με καταγραφή ανθρωπίνων κρούσματα το 2014, αλλά και προηγούμενα έτη δε συμμετείχαν κατόπιν στο πρόγραμμα εντομολογικής επιτήρησης. Επομένως, αξιολογήθηκαν μόνο τα δεδομένων σχετικά με τα είδη των κουνουπιών που ταυτοποιήθηκαν και της παρουσίας του ιού σε αυτά [7].

Τα έτη 2014 και 2015 πραγματοποιήθηκαν εντομολογικές διερευνήσεις μετά από καταγραφή εισαγόμενων περιστατικών Δαγγείου πυρετού και πυρετού από ιό Chikungunya. Ο Chikungunya και ο Δάγγειος είναι ιοί που μεταδίδονται κυρίως με κουνούπια Aedes aegypti. Στην Ευρώπη έχουν περιγραφεί από το 2007 αυτόχθονα περιστατικά σε Ιταλία, Γαλλία και Κροατία. Το Aedes albopictus, γνωστό ως «κουνούπι-τίγρης» έχει κυρίως ενοχοποιηθεί για τις μεταδόσεις αυτές. Το είδος αυτό, που είναι ικανό να μεταδώσει και άλλους ιούς, κυκλοφορεί στην Ελλάδα σε αρκετές Περιφέρειες. Το καλοκαίρι του 2014, καταγράφηκαν στην Ελλάδα 4 εισαγόμενα περιστατικά Δαγγείου, ένα από ιό Chikungunya και το 2015-2016, 2 εισαγόμενα Δαγγείου. Το ΚΕΕΛΠΝΟ σε συνεργασία με την ΕΣΔΥ και το Μπενάκειο Φυτ.Ινστιτούτο πραγματοποίησαν εντομολογική μελέτη μετά τη διερεύνηση των περιστατικών αυτών. Ο σκοπός ήταν να διερευνηθεί η παρουσία κατάλληλων διαβιβαστών-κουνουπιών για τα νοσήματα αυτά σε περιοχές γύρω από τις κατοικίες, τους εργασιακούς χώρους και τα νοσοκομεία, στα οποία νοσηλεύθηκαν οι ασθενείς, και να γίνει έλεγχος της ύπαρξης ιού σε pools κουνουπιών που συλλέχθηκαν. Οι θέσεις δειγματοληψίας, οι ημερομηνίες συλλογών, οι παγίδες, ο αριθμός ωών/ενηλίκων που συλλέχθηκαν, ο αριθμός που ελέγχθηκε με μοριακές μεθόδους παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.

Πίνακας 3. Εντομολογική διερεύνηση εισαγόμενων περιστατικών Δαγγείου και Chikungunya, 2014 και 2015.

Τοποθέσια Ημερομηνίες συλλογών Είδος ιού που ελέγχθηκε στα pools κουνουπιών‡ Είδος παγίδας Αριθμός παγίδων Αριθμός ωών/ενηλίκων Ae. albopictus που συλλέχθηκαν? Αριθμός ωών/ενηλίκων Ae. albopictus που ελέγχθηκαν μοριακά
Santorini Island (Region of South Aegean, Regional Unit of Thira) 10/6/2014-17/6/2014, 17/6/2014-24/6/2014, 30/6/2014-7/7/2014, 7/7/2014-21/7/2014 Dengue Ovitrap 5 0 0
Municipality of Athens (Region of Attica, Regional Unit of Central Sector of Athens) 27/6/2014-4/7/2014 Chikungunya Ovitrap 1 0 0
27/6/2014 BG Sentinel 1 0 0
Municipality of Chaidari (Region of Attica, Regional Unit of West Sector of Athens) 27/6/2014 Chikungunya BG Sentinel 1 11 11
27/6/2014-4/7/2014 Ovitrap 4 55? 3
Lesvos Island (Region of North Aegean, Regional Unit of Lesvos) 11/8/2014-18/8/2014, 12/8/2014-19/8/2014, 24/8/2014-31/8/2014 Dengue Ovitrap 5 0 0
Municipality of Palaio Faliro (Region of Attica, Regional Unit of South Sector of Athens) 22/5/2014-30/5/2014, 30/5/2014-3/6/2014 Dengue Ovitrap 4 71? 57
28/5/2014 CO2 trap, CDC light trap 3 2 2
Municipality of Kifissia (Region of Attica, Regional Unit of North Sector of Athens) 9/8/2014-11/8/2014 Dengue BG Sentinel 1 25 24
6/8/2014-13/8/2014 Ovitrap 3 55? 11
Municipality Athens (Region of Attica, Regional Unit of Central Sector of Athens) 27/8/2015-1/9/2015 Dengue BG Sentinel 2 3 3
1/9/2015-2/9/2015 CO2 2 6 6

 

 

Το Ae. albopictus ήταν το κύριο είδος που συλλέχθηκε και όλα τα pools που εξετάσθηκαν για παρουσία των ιών ήταν αρνητικά.

Δεδομένης της διασποράς του Ae.albopictus στην Ελλάδα και της καταλληλότητας του για τη μετάδοση των δύο αυτών ιών, οι δράσεις εντομολογικής επιτήρησης είναι μεγάλης σημασίας για την εκτίμηση του κινδύνου τοπικής μετάδοσης και τη λήψη μέτρων για τη Δημόσια Υγεία [6].

Οι μελέτες αυτές και οι δράσεις εντομολογικής επιτήρησης και ελέγχου κουνουπιών για παθογόνους παράγοντες είναι σημαντικό να πραγματοποιούνται συστηματικά και κάθε χρόνο, ώστε να δρουν σαν σύστημα έγκαιρης διάγνωσης για ανθρώπινα κρούσματα.

 

Βιβλιογραφία
  1. Hellenic Center for Disease Control and Prevention (HCDCP).Report on West Nile Virus Epidemic (2010) Available from: http://www.keelpno.gr/images/stories/keelpno/ios_ditikou_neilou/ekthesi_epidimias_2010_revised.pdf
  2. Becker N, Petrić D, Zgomba M, Boase C, Madon M, Dahl C, Kaiser A. Mosquitoes and their control. 2010;2nd edition. Springer
  3. Tang Y, Hapip A C, Liu B, Fang CT (2006). Highly sensitive TaqMan RT-PCR assay for detection and quantification of both lineages of West Nile virus RNA. J Clin Virol. 36(3):177-82. Epub 2006 May
  4. http://www.cdc.gov/ncidod/dvbid/westnile/software.htm
  5. Patsoula E, Vakali A, Balatsos G, Pervanidou D, Beleri S, Tegos N, Baka A, Spanakos G, Georgakopoulou T, Tserkezou P, Van Bortel W, Zeller H, Menounos P, Kremastinou J, Hadjichristodoulou C. West Nile Virus Circulation in Mosquitoes in Greece (2010-2013). Biomed Res Int. 2016;2016:2450682. doi: 10.1155/2016/2450682. Epub 2016 May 12.
  6. Malwest (2012). Available at:http://www.malwest.gr/en-us/nsrf.aspx.
  7. LifeConops. Presence of Aedes albopictus (Asian tiger mosquito) in Greece. 2015.http://www.conops.gr/presence-aedes-albopictus/?lang=en

Πατσουλά Ελένη, PhD, Επιστημονικός Συνεργάτης Τομέα Παρασιτολογίας,
Εντομολογίας και Τροπικών Νόσων, Υπεύθυνη Διοικητικών Θεμάτων και
Επιστ Υπεύθυνη Εργαστηρίων Τομέα