Οι Σαλμονελλώσεις στα ζώα και η σχέση τους με τη Δημόσια Υγεία

Η Σαλμονέλλα είναι Gram-αρνητικό, κατά κύριο λόγο κινητό με περίτριχες βλεφαρίδες, αερόβιο ή προαιρετικά αναερόβιο βακτηρίδιο, που ανήκει στην οικογένεια των Εντεροβακτηριοειδών. Έχει παγκόσμια εξάπλωση, εμφανίζει μεγάλο αριθμό οροτύπων (>2600) και ανευρίσκεται στον εντερικό σωλήνα θερμόαιμων και ψυχρόαιμων ζώων. Αποτελεί σημαντικό ζωοανθρωπονοσογόνο παράγοντα, με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία των ζώων και στη δημόσια υγεία. Εκτός από τον άνθρωπο, η Σαλμονέλλα προσβάλλει πτηνά, χοίρους, μικρά και μεγάλα μηρυκαστικά, ιπποειδή, σκύλους, γάτες, ερπετά, αμφίβια, άγρια ζώα.

Η μόλυνση των ζώων από Σαλμονέλλα συχνά προκαλεί ασυμπτωματικές λοιμώξεις και τα ζώα καθίστανται φορείς για ποικίλες χρονικές περιόδους. Η κλινική εκδήλωση του νοσήματος χαρακτηρίζεται από δύο κύρια σύνδρομα, την εντερίτιδα και τη γενικευμένη σηψαιμία και εξαρτάται από πολλούς παράγοντες που αφορούν είτε στη λοιμογόνο δύναμη του εμπλεκόμενου στελέχους, είτε στο κάθε ζώο ατομικά, είτε στις συνθήκες εκτροφής της αγέλης (ιδιαίτερα στην περίπτωση των παραγωγικών ζώων). Ένας από τους βασικότερους παράγοντες είναι η ηλικία του ζώου. Έτσι, στα νεαρά ζώα (μοσχάρια, χοιρίδια, αμνοί, πουλάρια) είναι συχνή η εκδήλωση της εντερίτιδας, αλλά και η εμφάνιση της σηψαιμικής μορφής του νοσήματος. Απεναντίας, τα ενήλικα βοοειδή, πρόβατα και ιπποειδή συνήθως εμφανίζουν οξεία εντερίτιδα, ενώ οι αναπτυσσόμενοι χοίροι συχνότερα εκδηλώνουν μακράς διαδρομής (χρόνια) εντερίτιδα, χωρίς να αποκλείεται ωστόσο και η εμφάνιση συμπτωμάτων που οφείλονται σε εξω-γαστρεντερικές εντοπίσεις (νευρολογικές διαταραχές, πνευμονία). Είναι, επίσης, χαρακτηριστικό ότι τα χρονίως μολυσμένα ζώα-φορείς, αφενός απεκκρίνουν το μικροοργανισμό επιμολύνοντας το περιβάλλον κι αφετέρου είναι δυνατό να εκδηλώσουν ανά πάσα στιγμή κλινικά το νόσημα κάτω από την επίδραση ανοσοκατασταλτικών παραγόντων ή λόγω της ταυτόχρονης μόλυνσης από άλλους παθογόνους μικροοργανισμούς.

Οι περισσότεροι ορότυποι Σαλμονελλών που προκαλούν σε υγιή ζώα την κλινική εκδήλωση του νοσήματος εμφανίζουν ειδικότητα σε ξενιστή, χωρίς πάντως αυτό να αποκλείει την απομόνωσή τους και από άλλα είδη. Για παράδειγμα, ενώ στον άνθρωπο οι S. Typhi και S. Paratyphi προκαλούν τον τυφοειδή πυρετό, στις όρνιθες «παρόμοια» κλινική νόσο προκαλεί η ακίνητη S. Gallinarum. Άλλα παραδείγματα Σαλμονελλών προσαρμοσμένων σε ξενιστή είναι η ακίνητη S. Pullorum στα πουλερικά, οι S. Typhimurium, S. Dublin, S. Montevideo, S. Abortus-bovis στα βοοειδή και οι S. Choleraesuis, S. Typhisuis και S. Typhimurium στους χοίρους.

Οι ορότυποι Σαλμονελλών που δεν είναι προσαρμοσμένοι σε ξενιστή, σπάνια προκαλούν κλινική συστημική νόσο σε ενήλικα, υγιή, μη κυοφορούντα ζώα. Εγκαθίστανται στον εντερικό αυλό καθιστώντας φορέα τον ξενιστή, με συνέπεια είτε την επιμόλυνση του περιβάλλοντος ή την είσοδό τους στην τροφική αλυσίδα και την πρόκληση τροφιμογενών λοιμώξεων στον άνθρωπο. Για παράδειγμα, οι σκύλοι και οι γάτες αν και σπάνια νοσούν, μπορεί ως ασυμπτωματικοί φορείς να απεκκρίνουν τον μικροοργανισμό στο περιβάλλον για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Κατά παρόμοιο τρόπο κι άλλα είδη ζώων συντροφιάς (χελώνες, ερπετά κ.ά.) είναι δυνατό να αποτελούν ασυμπτωματικούς φορείς οροτύπων Σαλμονελλών που μπορούν να μολύνουν τους ανθρώπους, όταν έρχονται σε άμεση επαφή είτε με τα ίδια είτε με υλικά επιμολυσμένα από τα κόπρανά τους. Επιπλέον, ιδιαίτερη σημασία έχει στην περίπτωση των πτηνών η κάθετη (δια-ωοθηκική) μετάδοση των κινητών Σαλμονελλών και η κατ’ αυτόν τον τρόπο μόλυνση των αβγών και των νεοσσών, με συνέπεια τη διατήρηση του επιπολασμού στα σμήνη και την αύξηση του κινδύνου πρόκλησης τροφιμογενούς λοίμωξης στον άνθρωπο.

Αναφέρεται ότι η πλειοψηφία (έως και 95%) των περιστατικών Σαλμονέλλωσης στον άνθρωπο οφείλονται σε τροφιμογενείς λοιμώξεις, οι οποίες με τη σειρά τους προκαλούνται σε ποσοστό 60-70% από τα στελέχη S. Enteritidis και S. Typhimurium. Στην Ευρώπη οι δύο αυτοί ορότυποι αποτελούν τους πιο κοινούς απομονωθέντες ορoτύπους στα κοτόπουλα κρεατοπαραγωγής και στις ινδόρνιθες, ενώ στα βοοειδή και στους χοίρους απομονώνεται πολύ συχνά η S. Typhimurium.

Για τον παραπάνω λόγο η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει με κανονιστικές διατάξεις την εφαρμογή Εθνικών Προγραμμάτων Ελέγχου Σαλμονελλών (ΕΠΕΣ) στις εκτροφές ορνίθων αυγοπαραγωγής και αναπαραγωγής, ορνιθίων κρεατοπαραγωγής και ινδορνίθων αναπαραγωγής και πάχυνσης, προκειμένου να ελεγχθεί ο επιπολασμός των οροτύπων Σαλμονελλών που ενοχοποιούνται πιο συχνά για την πρόκληση τροφιμογενών λοιμώξεων στον άνθρωπο. Τα Προγράμματα αυτά περιλαμβάνουν σειρά μέτρων ελέγχου όπως επίσημες δειγματοληψίες και αυτοελέγχους στις πτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, εμβολιασμούς, μέτρα βιοασφάλειας και επεμβατικά μέτρα στα θετικά σμήνη. Στη χώρα μας η έναρξή τους έγινε το 2007 σε σμήνη ορνίθων αναπαραγωγής και ακολούθησε, σταδιακά, από το 2008 έως το 2010 η εφαρμογή τους σε σμήνη ορνίθων ωοπαραγωγής, κρεατοπαραγωγής και σε σμήνη ινδορνίθων αναπαραγωγής και πάχυνσης, σύμφωνα με σχετικές Αποφάσεις του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ). Το ΕΠΕΣ που αφορά στα σμήνη ορνίθων αναπαραγωγής θέτει ως στόχο τη μείωση του επιπολασμού των οροτύπων S. Enteritidis, S. Typhimurium, μονοφασικής S. Typhimurium 1,4,[5],12:i:-, S. Hadar, S. Infantis και S. Virchow, σε επίπεδα ≤1% επί του συνόλου των εκτρεφόμενων σμηνών ενήλικων ορνίθων αναπαραγωγής. Στα σμήνη ορνίθων ωοπαραγωγής ο στόχος αφορά στη μείωση του επιπολασμού των οροτύπων S. Enteritidis, S. Typhimurium και μονοφασικής S. Typhimurium 1,4,[5],12:i:- σε επίπεδα ≤2% επί του συνόλου των εκτρεφόμενων σμηνών ενήλικων ορνίθων ωοπαραγωγής. Στα ορνίθια κρεατοπαραγωγής και στις ινδόρνιθες ο στόχος αφορά στους ίδιους οροτύπους όπως και στα σμήνη ορνίθων ωοπαραγωγής, σε επίπεδα ≤1% επί του συνόλου των σμηνών.

Σύμφωνα με στοιχεία του Τμήματος Ζωοανθρωπονόσων, Διεύθυνσης Υγείας των Ζώων του ΥΠΑΑΤ σχετικά με την επίτευξη των στόχων και την αποδοτικότητα των ΕΠΕΣ στα πουλερικά την πενταετία 2010-2014 στη χώρα μας, διαπιστώθηκαν τα εξής: Στα σμήνη ορνίθων αναπαραγωγής, ο επιπολασμός (% θετικά σμήνη) στους πέντε στοχοθετημένους οροτύπους Salmonella spp. κυμάνθηκε μεταξύ 0-1,7% και ο Κοινοτικός στόχος εκπληρώθηκε για τα έτη 2010, 2011 και 2013. Στα σμήνη ορνίθων ωοπαραγωγής, ο επιπολασμός στους τρείς στοχοθετημένους οροτύπους Salmonella spp. κυμάνθηκε μεταξύ 0,6-2% και ο Κοινοτικός στόχος επιτεύχθηκε για όλα τα έτη. Αντίστοιχα και στα σμήνη ορνιθίων κρεατοπαραγωγής ο Κοινοτικός στόχος επιτεύχθηκε για όλα τα έτη, ενώ ο επιπολασμός στους τρείς στοχοθετημένους οροτύπους Salmonella spp. κυμάνθηκε μεταξύ 0-0,15%. Τέλος, στα σμήνη ινδορνίθων πάχυνσης, δεν απομονώθηκαν οι στοχοθετημένοι ορότυποι Salmonella spp. και ο Κοινοτικός στόχος επιτεύχθηκε για όλα τα έτη.

Κατά τη διάρκεια των ετών εφαρμογής των ΕΠΕΣ το Κτηνιατρικό Εθνικό Εργαστήριο Αναφοράς Σαλμονελλών έχει απομονώσει/τυποποιήσει ποικιλία οροτύπων. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το 2015 στο πλαίσιο διενέργειας των επίσημων ελέγχων και αυτοελέγχων απομονώθηκαν 17 διαφορετικοί ορότυποι Σαλμονελλών (η ποσοστιαία κατανομή των απομονωθέντων οροτύπων Σαλμονελλών σε κάθε παραγωγική κατεύθυνση παρατίθεται στο Σχήμα 1).

 

Σχήμα 1: Ποσοστιαία κατανομή των απομονωθέντων οροτύπων Salmonella spp. ανά παραγωγική κατεύθυνση (Εθνικά Προγράμματα Ελέγχου Σαλμονελλών, 2015)

main_c_01 main_c_02 main_c_03

 

 

Ενδιαφέρον, επίσης, παρουσιάζει ο επιπολασμός των διαφόρων οροτύπων Salmonella spp. στους χοίρους σφαγής, καθώς η μόλυνσή τους με Σαλμονέλλα σχετίζεται άμεσα με την επιμόλυνση του χοίρειου κρέατος και συνακόλουθα με την πρόκληση τροφιμογενούς λοίμωξης στον άνθρωπο. Σε εφαρμογή της Απόφασης 2006/668/ΕΚ διενεργήθηκε βασική μελέτη (baseline study) στα κράτη μέλη μεταξύ των ετών 2006-2007, προκειμένου να καθοριστεί κοινοτικός στόχος για τη μείωση του επιπολασμού της Σαλμονέλλας σε αγέλες χοίρων σφαγής. Συμπερασματικά, σε επίπεδο Ε.Ε., «1 στους 10 χοίρους σφαγής βρέθηκε μολυσμένος με Σαλμονέλλα» (ποσοστό θετικών δειγμάτων 10,3%), ενώ μεταξύ των διαφορετικών οροτύπων (86) που απομονώθηκαν οι συχνότεροι ήταν οι S. Typhimurium, S. Derby, Μονοφασική S. Typhimurium 1,4,[5],12: i:-, S. Enteritidis, οι οποίοι αποτελούν συχνά την αιτία πρόκλησης τροφιμογενούς σαλμονέλλωσης στον άνθρωπο. Στην Ελλάδα το ποσοστό θετικών στη Σαλμονέλλα χοίρων σφαγής ήταν 24%, απομονώθηκαν 26 διαφορετικοί ορότυποι με συχνότερους τους προαναφερόμενους.

Τέλος, αξίζει να τονιστεί ότι η προσέγγιση της «Ενιαίας Πολιτικής Υγείας» (One Health approach) κατά την οποία η υγεία του ανθρώπου συνδέεται άρρηκτα με την υγεία των ζώων και το περιβάλλον διαβίωσής του, αν και έχει τις βάσεις της στο μακρινό παρελθόν, είναι πλέον περισσότερο επίκαιρη από ποτέ. Η περίπτωση της Σαλμονέλλωσης ως ζωοανθρωπονόσου αλλά και τροφιμογενούς λοίμωξης δε θα μπορούσε παρά να αποτελεί ένα εύστοχο παράδειγμα ορθότητας της προσέγγισης αυτής, ιδιαίτερα εάν συνεκτιμηθούν οι διαστάσεις που έχει λάβει το φαινόμενο της μικροβιακής αντοχής, ενός μείζονος κινδύνου για τη δημόσια υγεία σε παγκόσμιο επίπεδο.

 

Βιβλιογραφία
  1. Akpabio U (2015) Epidemiology of Poultry Salmonellosis: A Review. J Vet Adv, 5(5): 902-911
  2. Alban L, Baptista FM, Mogelmose V, Sorensen LL, Christensen H, Aabo S, and Dahl J (2012) Salmonella surveillance and control for finisher pigs and pork in Denmark—a case study. Food Res Int 45:656–665
  3. Centers for Disease Control and Prevention (2013) Surveillance for foodborne disease outbreaks United States, 1998–2008. Available at http://www.cdc.gov/mmwr/preview/
  4. Cummings KJ, Warnick LD, Davis MA, Eckmann K, Gröhn YT, Hoelzer K, MacDonald K, Root TP, Siler JD, McGuire SM, Wiedmann M, Wright EM, Zansky SM, and Besser TE (2012) Farm animal contact as risk factor for transmission of bovine-associated Salmonella subtypes. Emerg Infect Dis 18:1929–1936
  5. EFSA (European Food Safety Authority) and ECDC (European Centre for Disease Prevention and Control), 2015. EU Summary Report on zoonoses, zoonotic agents and food-borne outbreaks 2013. EFSA Journal 2015; 13 (1)3991. 165pp. Available at: http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/3991
  6. EFSA(European Food Safety Authority), 2014. Scientific Opinion on the public health risks of table eggs due to deterioration and development of pathogens, EFSA Panel on Biological Hazards (BIOHAZ), EFSA Journal, 12(7):3782
  7. Eng, S.-K., Pusparajah, P., Ab Mutalib, N.-S., Ser, H.-L., Chan, K.-G., Lee, L.-H. (2015) Salmonella: A review on pathogenesis, epidemiology and antibiotic resistance Frontiers in Life Science, 8 (3), pp. 284-293
  8. Gantois, I.; Ducatelle, R.; Pasmans, F.; Haesebrouk, F.; Gast, R.; Humphrey, T.J.; Van, I.F. (2009) Mechanisms of egg contamination by Salmonella Enteritidis. FEMS Microbiology Review, Amsterdam, v.33, n.4, p.718-738
  9. Hale CR, Scallan E, Cronquist AB, Dunn J, Smith K, Robinson T, Lathrop S, Tobin-D’Angelo M, Clogher P (2012) Estimates of enteric illness attributable to contact with animals and their environments in the United States. Clin Infect Dis 54:S472–S479
  10. Jennifer McEntire, David Acheson, Angela Siemens, Scott Eilert, Mike Robach (2014) The Public Health Value of Reducing Salmonella Levels in Raw Meat and Poultry. Food Protection Trends, Vol 34, No. 6, p.386-392
  11. Lowden, P., Wallis, C., Gee, N., Hilton, A. (2015) Investigating the prevalence of Salmonella in dogs within the Midlands region of the United Kingdom. BMC Veterinary Research, 11 (1), art. no. 239
  12. Manning, J., Gole, V., Chousalkar, K. Screening for Salmonella in backyard chickens (2015) Preventive Veterinary Medicine, 120 (2), pp. 241-24
  13. Pedersen, K., Sørensen, G., Löfström, C., Leekitcharoenphon, P., Nielsen, B., Wingstrand, A., Aarestrup, F.M., Hendriksen, R.S., Baggesen, D.L. (2015) Reappearance of Salmonella serovar Choleraesuis var. Kunzendorf in Danish pig herds. Veterinary Microbiology, 176 (3-4), pp. 282-291
  14. Regulation (EC) No 2160/2003 of the European Parliament and of the Council of 17 November 2003 on the control of salmonella and other specified food-borne zoonotic agents. Official Journal L 325 , 12/12/2003 P. 0001 – 0015
  15. The Merck Veterinary Manual.10th ed. Editor    /Cynthia M. Kahn, BA, MA Associate Editor  /Scott Line, DVM, PhD, Dipl. ACVB
  16. World Health Organization and Food Agricultural Organizations of the United Nations (2002) Risk assessments of Salmonella in eggs and broiler chickens. Available at: http://www.who.int/foodsafety/publications/micro/en/salmonella.pdf?ua=1
  17. Μurphy, D., Oshin, F. (2015) Reptile-associated Salmonellosis in children aged under 5 years in South West England. Archives of Disease in Childhood, 100 (4), pp. 364-365
  18. Σμπιράκη, Α.Π., Πασιώτου-Γαβαλά Μ., Κατσίμπρας Α.Γ. (2010). Η συμβολή του Εθνικού Εργαστηρίου Αναφοράς Σαλμονελλών στη διενέργεια βασικής μελέτης για τη διερεύνηση του επιπολασμού των οροτύπων Σαλμονέλλας σε χοίρους σφαγής (Απόφαση 2006/668/ΕΚ Ευρωπαϊκής Επιτροπής).Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Κτηνιατρικής Παραγωγικών Ζώων, Υγιεινής & Ασφάλειας Τροφίμων Ζωικής Προέλευσης και Προστασίας Καταναλωτή. Τόμος περιλήψεων, σελ. 47.
  19. Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Γενική Δ/νση Βιώσιμης Ζωικής Παραγωγής και Κτηνιατρικής, Δ/νση Υγείας των Ζώων, Τμήμα Ζωοανθρωπονόσων. H Εφαρμογή των Εθνικών Προγραμμάτων Ελέγχου της Σαλμονέλλας στις όρνιθες και τις ινδόρνιθες τα έτη 2009-2014. Διαθέσιμο:http://www.minagric.gr/images/stories/docs/agrotis/poulerika/efarmogi_progr_salmonelosi_2009-2014.pdf

Δρ. Αφροδίτη Π. Σμπιράκη, Κτηνίατρος, Προϊσταμένη του Κτηνιατρικού Εθνικού Εργαστηρίου Αναφοράς Σαλμονελλών