Επιτήρηση καμπυλοβακτηρίδιου

Εισαγωγή

Το καμπυλοβακτηρίδιο είναι μια από τις κύριες αιτίες διαρροϊκής νόσου στον άνθρωπο. Πρόκειται για Gram αρνητικό βακτήριο σπειροειδούς σχήματος, ενώ επί του παρόντος έχουν αναγνωριστεί 17 είδη και 6 υποείδη στο γένος Campylobacter, από τα οποία τα C. jejuni (υποείδος jejuni) και C. Coli είναι αυτά που ανευρίσκονται συχνότερα στον άνθρωπο. Το καμπυλοβακτηρίδιο προκαλεί συνήθως ήπια νόσο με εμφάνιση συμπτωμάτων όπως διάρροια (συχνά με πρόσμιξη αίματος στα κόπρανα), κοιλιακό άλγος, πυρετό, ναυτία και/ή έμετο εντός 2-5 ημερών από την έκθεση στο παθογόνο. Η νόσος διαρκεί περίπου 3-6 ημέρες και οι περισσότεροι ασθενείς αναρρώνουν χωρίς ειδική θεραπεία, με ενυδάτωση και υποκατάσταση των ηλεκτρολυτών. Σε σπάνιες περιπτώσεις η μόλυνση από καμπυλοβακτηρίδιο ενδέχεται να έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, όπως αντιδραστική αρθρίτιδα ή νευρολογικές διαταραχές, όπως το σύνδρομο Guillain-Barré, το οποίο είναι μια μορφή οξείας χαλαρής παράλυσης. Τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και τα ανοσοκατεσταλμένα άτομα βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν σοβαρή έως και θανατηφόρο νόσο [1,2].

Ο κύριος τρόπος μετάδοσης είναι μέσω της τροφιμογενούς οδού έπειτα από κατανάλωση ατελώς μαγειρεμένου κρέατος (κυρίως πουλερικών) ή προϊόντων κρέατος ή μη παστεριωμένων γαλακτοκομικών προϊόντων. Άλλες πηγές μόλυνσης αποτελούν το μολυσμένο νερό, η επαφή με μολυσμένα ζώα, ενώ η νόσος σπανίως μεταδίδεται από άτομο σε άτομο.

 

Επιδημιολογία

Η μόλυνση από καμπυλοβακτηρίδιο συμβαίνει συχνότερα κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών. Προσβάλλονται κυρίως βρέφη και νεαροί ενήλικες σε σχέση με τις άλλες ηλικιακές ομάδες, και άντρες συγκριτικά με τις γυναίκες.

Το καμπυλοβακτηρίδιο προκαλεί περισσότερες περιπτώσεις διάρροιας από τη σαλμονέλλα σε αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες [1]. Η λοίμωξη από καμπυλοβακτηρίδιο είναι σύμφωνα με τα δεδομένα των άλλων ευρωπαϊκών χωρών το συχνότερα δηλούμενο τροφιμογενές νόσημα στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα τελευταία δημοσιευμένα δεδομένα του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, η μέση δηλούμενη επίπτωση στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στις χώρες της EEA/EFTA το 2010 ήταν 56,9 κρούσματα ανά 100.000 πληθυσμού [3].

Όσον αφορά στην Ελλάδα, το νόσημα δεν επιτηρείται μέσω του Συστήματος Υποχρεωτικής Δήλωσης Νοσημάτων του ΚΕΕΛΠΝΟ. Ωστόσο, το καμπυλοβακτηρίδιο συμπεριλαμβάνεται στο αναδιοργανωμένο Σύστημα Εργαστηριακής Επιτήρησης (ΣΕΕ), το οποίο συντονίζεται από το Γραφείο Εργαστηριακής Επιδημιολογικής Επιτήρησης του Τμήματος Επιδημιολογικής Επιτήρησης και Παρέμβασης του ΚΕΕΛΠΝΟ. Το ΣΕΕ λειτουργεί πιλοτικά σε συνεχώς αυξανόμενο αριθμό σημείων επιτήρησης, έως ότου επιτευχθεί ο στόχος της συμμετοχής ενός ικανού αριθμού σημείων, αντιπροσωπευτικών της γεωγραφικής και πληθυσμιακής κατανομής του πληθυσμού στόχου όλης της χώρας.

 

Eργαστηριακή δυνατότητα απομόνωσης του καμπυλοβακτηρίδιου και αριθμός θετικών καλλιεργειών το έτος 2013

Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Γραφείου Τροφιμογενών Νοσημάτων του Τμήματος Επιδημιολογικής Επιτήρησης και Παρέμβασης, ζητήθηκε αναδρομικά από τα μικροβιολογικά εργαστήρια της χώρας ο αριθμός των θετικών καλλιεργειών κοπράνων για καμπυλοβακτηρίδιο εντός του 2013.

Μέθοδος

Το πρώτο εξάμηνο του 2014 απεστάλη ταχυδρομικά στους διευθυντές των μικροβιολογικών εργαστηρίων των γενικών νοσοκομείων της χώρας (δε συμπεριλήφθησαν τα ψυχιατρικά νοσοκομεία, καθώς και τα ειδικά νοσοκομεία που δεν έχουν παθολογική κλινική) ένα  δομημένο δελτίο προς συμπλήρωση. Ένα μήνα μετά ακολούθησε η αποστολή δεύτερης επιστολής για τη συμπλήρωση του δελτίου σε όσους δεν το είχαν ήδη αποστείλει συμπληρωμένο. Οι πληροφορίες που ζητήθηκαν ήταν η ύπαρξη ή όχι δυνατότητας εργαστηριακού ελέγχου για τα κυριότερα παθογόνα που προκαλούν τροφιμογενή νοσήματα στη χώρα μας, καθώς και ο αριθμός θετικών εξετάσεων για καθένα από αυτά τα παθογόνα εντός του 2013.

Αποτελέσματα

Από τα 116 νοσοκομεία, στα οποία απευθυνθήκαμε, απάντησαν τα 85 (ποσοστό απόκρισης: 73,3%).

Από τα 37 νοσοκομεία που έχουν τη δυνατότητα εργαστηριακής διάγνωσης της λοίμωξης από καμπυλοβακτηρίδιο:

  • 19 (51,4%) ανέφεραν ότι δεν είχαν καμία θετική καλλιέργεια κοπράνων το 2013
  • 18 (48,6%) ανέφεραν ότι είχαν συνολικά 630 θετικές καλλιέργειες κοπράνων για καμπυλοβακτηρίδιο. Σημειώνεται ότι ο αριθμός των θετικών για σαλμονέλλα καλλιεργειών στα ίδια νοσοκομεία ήταν συνολικά 323 το 2013.

 

Σύστημα Εργαστηριακής Επιτήρησης

Μέθοδος

Στο πλαίσιο του ΣΕΕ, η συλλογή των δεδομένων γίνεται μέσω ενός ειδικά σχεδιασμένου δελτίου εργαστηριακής δήλωσης, το οποίο περιέχει πληροφορίες που αφορούν στον αριθμό των θετικών αποτελεσμάτων για τα επιτηρούμενα από το ΣΕΕ παθογόνα, στο συνολικό αριθμό δειγμάτων που εξετάσθηκαν για επιλεγμένα παθογόνα, πληροφορίες για είδη ή/και ορότυπους, καθώς επίσης και σε βασικές δημογραφικές πληροφορίες των ασθενών για συγκεκριμένα θετικά αποτελέσματα. Τα δεδομένα συλλέγονται σε εβδομαδιαία βάση και καταχωρούνται σε ηλεκτρονική βάση δεδομένων που έχει σχεδιαστεί βάσει του δελτίου δήλωσης και δημιουργήθηκε με τη χρήση του λογισμικού Epi-Info του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ. Στη συνέχεια τα δεδομένα αποστέλλονται κρυπτογραφημένα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στα κεντρικά γραφεία του ΚΕΕΛΠΝΟ, όπου αποκρυπτογραφούνται και ελέγχονται για την ποιότητα και την πληρότητά τους [4].

Από τα εννέα συμμετέχοντα σημεία επιτήρησης με διαθέσιμα δεδομένα, συμπεριλαμβανομένων έξι δημόσιων γενικών νοσοκομείων εκ των οποίων τα δύο ήταν παιδιατρικά νοσοκομεία, ενός νοσοκομείου ειδικών παθήσεων και δύο μονάδων ιδιωτικού διαγνωστικού κέντρου, τα έξι είχαν την εργαστηριακή δυνατότητα απομόνωσης του καμπυλοβακτηρίδίου. Τα δεδομένα από τα έξι σημεία επιτήρησης συμπεριλήφθησαν στην περιγραφική στατιστική ανάλυση. Η ανάλυση των δεδομενων επικεντρώθηκε σε τρία νοσοκομεία που  συμμετείχαν στο ΣΕΕ με τον ίδιο αριθμό επιδημιολογικών εβδομάδων. Πρέπει να σημειωθεί οτι τα νοσοκομεία εντάσσονται στο ΣΕΕ σε διαφορετικά χρονικά σημεία, με αποτέλεσμα να έχουμε διαφορετικό αριθμό επιδημιολογικών εβδομάδων για κάθε σημείο επιτήρησης. Έτσι, η ανάλυση περιορίστηκε σε τρία σημεία επιτήρησης, συμπεριλαμβανομένων δύο γενικών νοσοκομείων (εκ των οποίων το ένα παιδιατρικό) και μίας μονάδας μεγάλου ιδιωτικού διαγνωστικού κέντρου, με κοινό αριθμό διαθέσιμων επιδημιολογικών εβδομάδων. Το χρονικό διάστημα ανάλυσης των δεδομένων για τα τρία αυτά σημεία ήταν συνολικά 69 επιδημιολογικές εβδομάδες από την 1η εβδομάδα του 2013 έως και τη 17η εβδομάδα του 2014.

Αποτελέσματα

Σε κάθε ένα από τα έξι σημεία επιτήρησης με εργαστηριακή δυνατότητα ανίχνευσης του καμπυλοβακτηριδίου τα αποτελέσματα από τα δεδομένα των διαθέσιμων επιδημιολογικών εβδομάδων έδειξαν ότι η συχνότητα απομόνωσης του καμπυλοβακτηριδίου (επί του συνόλου των δειγμάτων που ελέγχθηκαν για καμπυλοβακτηρίδιο) είχε εύρος τιμών από 1,9% έως 9,4%, ενώ η συχνότητα απομόνωσης της σαλμονέλλας (επί του συνόλου των δειγμάτων που ελέγχθηκαν για σαλμονέλλα) είχε εύρος τιμών από 0,14% έως 4,2%. Στα πέντε από τα έξι σημεία επιτήρησης ,το καμπυλοβακτηρίδιο ήταν, επίσης, και το πιο συχνό θετικό εύρημα (επί του συνόλου των θετικών ευρημάτων) σε σχέση με τα υπόλοιπα εντεροπαθογόνα (εύρος τιμών από 43% έως 69% για το καμπυλοβακτηρίδιο συγκριτικά με 28% έως 41% για τη σαλμονέλλα).

Για τα τρία σημεία επιτήρησης με κοινό αριθμό διαθέσιμων επιδημιολογικών εβδομάδων (σύνολο 69 επιδημιολογικών εβδομάδων) τα αποτελέσματα έδειξαν ότι:

  • ο αριθμός των θετικών καλλιεργειών για καμπυλοβακτηρίδιο ήταν 141. Σημειώνεται ότι ο αριθμός των θετικών για σαλμονέλλα και σιγκέλλα καλλιεργειών στα ίδια σημεία επιτήρησης για το ίδιο χρονικό διάστημα ήταν 86 και 34 αντίστοιχα,
  • η συχνότητα ανίχνευσης του καμπυλοβακτηρίδίου (αριθμός θετικών καλλιεργειών επί του συνόλου των δειγμάτων που ελέγχθηκαν για καμπυλοβακτηρίδιο) ήταν 3,3% (141/4256). Συγκριτικά, η συχνότητα ανίχνευσης της σαλμονέλλας (αριθμός θετικών καλλιεργειών επί του συνόλου των δειγμάτων που ελέγχθηκαν για σαλμονέλλα) ήταν 0,54% (86/15886), ενώ η συχνότητα ανίχνευσης της σιγκέλλας ήταν 0,21% (34/15886),
  • το συχνότερο είδος που απομονώθηκε ήταν το C. jejuni εφόσον στα δύο από τα τρία σημεία επιτήρησης που είχαν πλήρη πληροφορία για το είδος (παιδιατρικό νοσοκομείο και διαγνωστικό κέντρο), το C. jejuni επικράτησε με 100% συχνότητα, ενώ στο τρίτο σημείο επιτήρησης η πληροφορία για το είδος δεν ήταν διαθέσιμη.

Στον Πίνακα 1 παρουσιάζεται η απόλυτη και σχετική συχνότητα του καμπυλοβακτηρίδίου σε σχέση με τα υπόλοιπα εντεροπαθογόνα, τα οποία απομονώνονται μέσω καλλιέργειας κοπράνων και περιλαμβάνονται στο ΣΕΕ στα τρία σημεία επιτήρησης για το χρονικό διάστημα των 69 επιδημιολογικών εβδομάδων.

 

 

ΠΑΘΟΓΟΝΟ

Γενικό νοσοκομείο παίδων

Γενικό νοσοκομείο

Μονάδα ιδιωτικού διαγνωστικού κέντρου

Καλλιέργεια

κοπράνων

Salmonella spp.

44 (34.6%)

27 (26.2%)

15 (36.6%)

Shigella spp.

18 (14.2%)

16 (15.6%)

0 (0.0%)

STEC

0 (0%)

0 (0%)

Δεν ανιχνεύεται

Campylobacter spp.

58 (45.7%)

58 (56.3%)

25 (61.0%)

Yersinia enterocolitica

7 (5.5%)

2 (1.9%)

1 (2.4%)

 

Συμπεράσματα

Αν και τα νοσοκομεία με εργαστηριακή δυνατότητα απομόνωσης του Campylobacter spp. είναι λίγα, ο αριθμός των θετικών καλλιεργειών για το συγκεκριμένο παθογόνο ήταν μεγάλος το 2013. Η συχνότητα απομόνωσης του καμπυλοβακτηρίδιου ξεπερνά σημαντικά τη συχνότητα απομόνωσης της σαλμονέλλας.

Σε παρόμοια αποτελέσματα είχαν καταλήξει παρόμοιες καταγραφές του Γραφείου Τροφιμογενών Νοσημάτων για το έτος 2011 και 2012, στις οποίες ο αριθμός των θετικών καλλιεργειών για καμπυλοβακτηρίδιο ανερχόταν στις 676 και 623 αντίστοιχα. Σημειώνεται ότι το 2011 και 2012 τα νοσοκομεία που είχαν δυνατότητα εργαστηριακής διάγνωσης της λοίμωξης από καμπυλοβακτηρίδιο ήταν 28 και 37 αντίστοιχα.

Τα συμπεράσματα αυτά ενισχύονται και από την έως τώρα λειτουργία του συστήματος εργαστηριακής επιτήρησης του Γραφείου Εργαστηριακής Επιδημιολογικής Επιτήρησης του ΚΕΕΛΠΝΟ. Σε σχέση με τα υπόλοιπα εντεροπαθογόνα που απομονώνονται μέσω καλλιέργειας κοπράνων, το καμπυλοβακτηρίδιο φαίνεται να παρουσιάζει τη μεγαλύτερη συχνότητα. Τα αποτελέσματα αυτά έρχονται σε συμφωνία με τα ευρήματα των λοιπών ευρωπαϊκών χωρών περί υψηλότερης συχνότητας της λοίμωξης από καμπυλοβακτηρίδιο σε σχέση με τις υπόλοιπες τροφιμογενείς λοιμώξεις. Τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν τη σημασία της ενίσχυσης και της πρόληψης της λοίμωξης από καμπυλοβακτηρίδιο στη χώρα μας.

 

Βιβλιογραφία
  1. WORLD HEALTH ORGANIZATION. (2011) Campylobacter fact sheet. [Online] Available from: http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs255/en/ [Accessed: 20th June 2014]
  2. CENTER FOR DISEASE CONTROL AND PREVENTION. (2014) Campylobacter. [Online] Available from: http://www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/Campylobacter/ [Accessed: 24th June 2014]
  3. EUROPEAN CENTRE FOR DISEASE PREVENTION AND CONTROL. (2012) Annual Epidemiological Report. Reporting on 2010 surveillance data and 2011 epidemic intelligence data. [Online] Available from: http://ecdc.europa.eu/en/publications/Publications/Annual_Epidemiological_Report 2012.pdf [Accessed: 20th June 2014]
  4. ΛΑΜΠΡΟΥ, Α. (2014) Εργαστηριακή Επιτήρηση. Ενημερωτικό Δελτίο ΚΕΕΛΠΝΟ, Ιανουάριος 2014, Τεύχος 35, ISSN 1792-9016. Διαθέσιμο από: http://www2.keelpno.gr/blog/?p=5042 [Προσπελάστηκε στις 19 Ιουνίου 2014]

 

Ευχαριστίες: Το Γραφείο Εργαστηριακής Επιδημιολογικής Επιτήρησης του ΚΕΕΛΠΝΟ θα ήθελε να εκφράσει τις θερμές ευχαριστίες του στο προσωπικό των συμμετεχόντων σημείων επιτήρησης για την εθελοντική συμμετοχή του και τη συμβολή του στο έργο της εργαστηριακής επιτήρησης.

Αγγελική Λάμπρου, Γραφείο Εργαστηριακής Επιδημιολογικής Επιτήρησης, ΚΕΕΛΠΝΟ
Κασσιανή Μέλλου, Γραφείο Τροφιμογενών Νοσημάτων, ΚΕΕΛΠΝΟ
Θεολογία Σιδερόγλου, Γραφείο Τροφιμογενών Νοσημάτων, ΚΕΕΛΠΝΟ
Νικόλαος Μπιτσόλας, Περιφερειακό Εργαστήριο Δημόσιας Υγείας Θεσσαλίας